سایت خبری تحلیلی کسب و کار استارت آپ | کارآفرینی | دانش بنیان | اقتصاد
به گزارش کسب و کار نیوز ، کاهش ظرفیت تولید گاز طبیعی کشور در پی حملات اخیر به زیرساخت‌های تولیدی، ضرورت اتخاذ تدابیر فوری برای مدیریت ناترازی انرژی را افزایش داده است. بر اساس برآوردهای ارائه‌شده، از متوسط ظرفیت تولید روزانه ۷۵۰ میلیون مترمکعب گاز کشور، حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید از دست رفته است. هرچند اقدامات اولیه برای بازگرداندن بخشی از ظرفیت میادین آسیب‌دیده و کاهش مصرف در بخش خانگی در دستور کار قرار گرفته، اما همچنان کسری قابل‌توجهی در شبکه گاز کشور وجود دارد.
طبق برآوردهای موجود، با بازیابی روزانه حدود ۹۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید و صرفه‌جویی حدود ۲۰ میلیون مترمکعبی در مصرف خانگی، کسری روزانه گاز به حدود ۹۰ میلیون مترمکعب می‌رسد. حتی با فرض توقف صادرات گاز به ترکیه و عراق، این کسری حدود ۶۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد می‌شود؛ وضعیتی که لزوم بررسی و عملیاتی‌کردن مسیرهای جایگزین تأمین گاز را برجسته می‌کند.
در چنین شرایطی، واردات گاز از ترکمنستان به دلیل برخورداری از زیرساخت‌های انتقال، همجواری جغرافیایی و سابقه همکاری‌های دو کشور، یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای کاهش فشار بر شبکه گاز ایران محسوب می‌شود.
چرا واردات گاز اهمیت دارد؟
یکی از چالش‌های ساختاری صنعت گاز ایران، تمرکز بخش عمده تولید در جنوب کشور و وابستگی قابل‌توجه شبکه به میدان پارس جنوبی است. این الگو، به‌ویژه در فصل زمستان و هم‌زمان با افزایش تقاضای گرمایشی، انتقال گاز به مناطق شمالی و شمال‌شرقی را با محدودیت مواجه می‌کند.
برآوردهای ارائه‌شده از وضعیت شبکه نشان می‌دهد استان‌های نوار شمالی و شمال‌شرقی، از جمله مازندران، گلستان و خراسان شمالی، در شمار مناطق دارای آسیب‌پذیری بالاتر قرار دارند. بر اساس این برآوردها، حدود سه میلیون مشترک در شهرهای این محدوده ممکن است با افت فشار یا قطعی گاز مواجه شوند. همچنین استان‌هایی مانند خراسان رضوی، خراسان جنوبی، آذربایجان شرقی، ایلام و لرستان در معرض سطوح مختلفی از ناپایداری شبکه قرار دارند.
واردات گاز از ترکمنستان می‌تواند با تأمین بخشی از نیاز مناطق نزدیک به مرزهای شمالی، فشار بر خطوط انتقال سراسری را کاهش دهد و امکان مدیریت بهتر جریان گاز از جنوب به سایر نقاط کشور را فراهم کند. مزیت این روش در آن است که گاز وارداتی می‌تواند در نزدیکی مناطق مصرف‌کننده مورد استفاده قرار گیرد و نیاز به انتقال تمام حجم موردنیاز از میادین جنوبی را کاهش دهد.
از سوی دیگر، تأمین گاز نیروگاه‌ها اهمیت اقتصادی این تصمیم را افزایش می‌دهد. بر اساس محاسبات ارائه‌شده، هزینه تأمین حجم موردنظر سوخت با گازوئیل حدود ۹ میلیارد و ۴۶۰ میلیون دلار و هزینه تأمین همان حجم انرژی از طریق گاز وارداتی حدود سه میلیارد و ۵۴۷ میلیون دلار برآورد شده است. بر این اساس، اختلاف هزینه دو سناریو به حدود ۵ میلیارد و ۹۱۳ میلیون دلار می‌رسد.
این برآورد نشان می‌دهد که واردات گاز، در صورت تحقق قیمت‌های مفروض و امکان جایگزینی مؤثر گازوئیل، می‌تواند هزینه تأمین سوخت نیروگاه‌ها را کاهش دهد. افزون بر این، کاهش مصرف سوخت مایع در داخل کشور، امکان تخصیص بخشی از فرآورده‌های نفتی به مصارف دیگر یا صادرات را فراهم می‌کند. البته تحقق این منفعت به قیمت نهایی گاز وارداتی، هزینه‌های انتقال و تسویه مالی و شرایط عملیاتی نیروگاه‌ها وابسته است.
ترکمنستان؛ همسایه‌ای با ظرفیت همکاری بیشتر
در میان گزینه‌های مطرح برای واردات گاز، از جمله روسیه و قطر، ترکمنستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و وجود زیرساخت‌های انتقال، از قابلیت‌های ویژه‌ای برخوردار است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، دو خط لوله عملیاتی میان ایران و ترکمنستان با ظرفیت مجموع روزانه حدود ۳۰ میلیون مترمکعب وجود دارد که می‌تواند مبنای ازسرگیری واردات مستقیم گاز قرار گیرد.
همچنین در سال ۱۴۰۳ تفاهم‌نامه‌ای برای همکاری گازی میان دو کشور امضا شد؛ تفاهم‌نامه‌ای که در صورت پیگیری و تبدیل‌شدن به قرارداد اجرایی، می‌تواند زمینه احیای واردات در مقیاس قابل‌توجه را فراهم کند.
قیمت نیز یکی از متغیرهای تعیین‌کننده در این همکاری است. طبق اطلاعات موجود، قیمت صادرات گاز ترکمنستان به چین حدود ۲۹ سنت به ازای هر مترمکعب اعلام شده است. با توجه به همجواری ایران و ترکمنستان و کوتاه‌تر بودن مسیر انتقال، امکان مذاکره برای دستیابی به قیمت رقابتی وجود دارد. برآوردهای ارائه‌شده، حتی قیمت ۳۰ سنت به ازای هر مترمکعب را نیز در صورت مقایسه با هزینه‌های جایگزین تأمین انرژی، قابل بررسی می‌دانند؛ هرچند تعیین قیمت نهایی به مذاکرات دوجانبه و شرایط قرارداد وابسته خواهد بود.
از سوی دیگر، ترکمنستان برای توسعه بازارهای صادراتی خود با انگیزه‌هایی همچون گسترش مسیرهای فروش و افزایش تنوع مشتریان روبه‌رو است. ایران نیز می‌تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای تبدیل‌شدن به مسیر انتقال گاز به بازارهای منطقه استفاده کند؛ ظرفیتی که در صورت طراحی قراردادهای مناسب، منافع دو طرف را تأمین خواهد کرد.
از قرارداد ۱۳۷۶ تا ضرورت احیای تجارت گاز
تجارت گاز ایران و ترکمنستان از سال ۱۳۷۶ و با انعقاد قراردادی ۲۵ساله آغاز شد. واردات در ابتدا با حجم روزانه حدود ۱۶ میلیون مترمکعب انجام می‌گرفت و سپس زیرساخت‌های انتقال، از جمله خط لوله دولت‌آباد ـ سرخس، توسعه یافت.
با افزایش اختلافات بر سر قیمت و تسویه مطالبات، واردات مستقیم گاز از ترکمنستان در سال ۱۳۹۷ متوقف شد. این اختلافات در ادامه به رسیدگی بین‌المللی و محکومیت ایران در سال ۱۳۹۹ انجامید. توقف واردات مستقیم، علاوه بر کاهش حجم مبادلات دوجانبه، ضرورت ایجاد سازوکارهای مطمئن‌تر برای پرداخت و تسویه قراردادهای انرژی را آشکار کرد.
با این حال، همکاری‌های دو کشور در سال‌های بعد به‌طور کامل متوقف نماند. در سال ۱۴۰۰، قرارداد سوآپ گاز میان ترکمنستان، ایران و جمهوری آذربایجان به امضا رسید. همچنین در سال ۱۴۰۳، تفاهم‌نامه همکاری گازی و توافق‌هایی برای توسعه مبادلات سوآپ مطرح شد. با وجود این تحولات، به‌گفته اطلاعات ارائه‌شده، تفاهم‌نامه واردات گاز در سال ۱۴۰۵ هنوز به مرحله عملیاتی موردنظر نرسیده است.
اکنون، با توجه به شرایط تولید و مصرف داخلی، پیگیری این توافق‌ها می‌تواند در چارچوب یک برنامه فوری و میان‌مدت مورد توجه قرار گیرد.
ناترازی گاز می‌تواند برق و تولید را هم زمین‌گیر کند
محمد میرزائی، نماینده مجلس شورای اسلامی، با اشاره به آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های تولید گاز و ضرورت برنامه‌ریزی برای فصل سرد، بر اهمیت مدیریت هم‌زمان عرضه و تقاضای انرژی تأکید کرد.
وی اظهار کرد: «آسیب‌های واردشده توسط دشمن امریکایی-صهیونی به بخش‌هایی از زیرساخت‌های تولیدی پارس جنوبی، منجر به افت تقریبی ۲۰ درصدی ظرفیت تولید روزانه گاز طبیعی کشور شده است. با توجه به زمان‌بر بودن فرایند بازیابی کامل این ظرفیت، که تخمین زده می‌شود بین دو تا سه سال به طول انجامد، تغییر رویکرد به سمت بهینه‌سازی مصرف و کاهش تلفات با مشارکت بخش خصوصی و آحاد جامعه، یک اولویت و ضرورت ملی محسوب می‌شود.»
این نماینده مجلس با هشدار درباره پیامدهای ناترازی گاز در فصل زمستان افزود که افزایش تقاضای گرمایشی می‌تواند فشار شبکه انتقال را تشدید کند و زمینه افت فشار یا قطعی گاز در انتهای شبکه را فراهم آورد. به گفته وی، برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران باید پیش از آغاز روزهای سرد انجام شود و به زمان اوج مصرف موکول نشود.
میرزائی همچنین با اشاره به ارتباط میان زنجیره تأمین گاز، برق و تولید صنعتی و کشاورزی گفت: «در پیک مصرف زمستانی، تخصیص حداکثری گاز طبیعی به بخش خانگی، تأمین سوخت نیروگاه‌ها و صنایع را با محدودیت‌های شدیدی مواجه می‌سازد.»
وی با تأکید بر سهم بالای نیروگاه‌های حرارتی در تولید برق کشور، ناترازی گاز را عاملی مؤثر بر پایداری شبکه برق، استمرار فعالیت صنایع و واحدهای کشاورزی، حفظ اشتغال و شاخص‌های اقتصادی دانست.
اگرچه اظهارات این نماینده بر مدیریت تقاضا و اصلاح الگوی مصرف تمرکز دارد، واردات گاز نیز می‌تواند به‌عنوان یکی از ابزارهای مدیریت سمت عرضه، در کنار بهینه‌سازی مصرف و بازیابی ظرفیت تولید، در برنامه مقابله با ناترازی قرار گیرد.
البته پیش از این هم سعید توکلی معاون وزیر نفت اعلام کرده بود که در جنگ تحمیلی اخیر ظرفیت تولید روزانه ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز از دست رفت که با تلاش همکاران، پیش‌بینی می‌شود حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن پیش از آغاز فصل سرد جبران شود؛ با این حال، ۱۳۰ میلیون مترمکعب به ناترازی گاز کشور اضافه خواهد شد.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در برنامه روی خط خبر با اشاره به آسیب‌دیدگی چهار پالایشگاه عسلویه در ۲۷ اسفند، گفت: در پی این حادثه، ظرفیت تولید روزانه ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز از دست رفت که با تلاش همکاران، پیش‌بینی می‌شود حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن پیش از آغاز فصل سرد جبران شود؛ با این حال، ۱۳۰ میلیون مترمکعب به ناترازی گاز کشور اضافه خواهد شد.
توکلی با بیان اینکه میزان گاز ورودی به شبکه امسال حدود ۱۳ تا ۱۴ درصد کمتر از مدت مشابه بوده است، اظهار کرد: با وجود کاهش میزان گاز ورودی، تحویل گاز به نیروگاه‌ها از نظر درصدی تقریباً در سطح سال گذشته حفظ شد و سوخت مورد نیاز همه صنایع نیز تأمین شد.
وی افزود: در بخش صنایع کوچک و کسب‌وکار‌هایی که با وجود مصرف کمتر، اشتغال‌زایی بالایی دارند نیز یک میلیارد مترمکعب افزایش تحویل گاز ثبت شده است.
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای آمادگی فصل سرد سال گفت: تمامی تعمیرات اساسی و اقدامات مورد نیاز برای افزایش پایداری شبکه، از جمله در پالایشگاه‌ها، شبکه انتقال، ایستگاه‌های تقویت فشار و بخش توزیع انجام شده است و امیدواریم با آمادگی مناسب و طبق برنامه وارد فصل سرد شویم.
الزامات عملیاتی‌شدن واردات
تبدیل ظرفیت همکاری ایران و ترکمنستان به جریان پایدار واردات، به مجموعه‌ای از اقدامات دیپلماتیک، مالی و فنی نیاز دارد. نخستین گام، پیگیری تفاهم‌نامه سال ۱۴۰۳ در سطوح عالی سیاسی و ایجاد سازوکاری مستمر برای مذاکره و رفع موانع اجرایی است.
در بخش مالی، تعیین مسیر مطمئن پرداخت از طریق تعامل بانک‌های مرکزی دو کشور یا طراحی سازوکار شفاف تهاتر می‌تواند نگرانی‌های مربوط به تسویه مطالبات را کاهش دهد. تجربه اختلافات گذشته نشان می‌دهد که تعیین دقیق تعهدات مالی، زمان‌بندی پرداخت‌ها و ضمانت اجرای قرارداد باید از ابتدا در توافق‌ها لحاظ شود.
همچنین انعقاد قرارداد بلندمدت، با تعیین حجم واردات، فرمول قیمت‌گذاری و شرایط تعدیل قیمت، برای ایجاد اطمینان متقابل ضروری است. بر اساس پیشنهادهای مطرح‌شده، دریافت روزانه حداقل ۳۰ میلیون مترمکعب گاز در گام نخست، افزایش آن به ۵۰ میلیون مترمکعب طی یک سال و حرکت به سمت ظرفیت روزانه ۱۰۰ میلیون مترمکعب در افق پنج‌ساله قابل بررسی است. تحقق این اهداف، به ظرفیت واقعی صادرات ترکمنستان، توسعه زیرساخت‌های انتقال و توافق طرفین وابسته خواهد بود.
در زمینه قیمت‌گذاری نیز پیشنهاد شده است که مبنای محاسبه قیمت گاز، به‌جای شاخص‌های مرتبط با گازوئیل اروپا، بر اساس ارزش نفت تعیین شود. ارائه مشوق‌های تجاری، از جمله تسهیل دسترسی ترکمنستان به بازارهای منطقه و امکان تسویه بخشی از تعهدات از طریق تحویل گاز یا تهاتر خدمات فنی و مهندسی، می‌تواند در مذاکرات مورد بررسی قرار گیرد.
واردات گاز و چشم‌انداز تبدیل ایران به هاب انرژی منطقه
توسعه واردات گاز از ترکمنستان صرفاً اقدامی برای جبران کسری کوتاه‌مدت نیست، بلکه می‌تواند بخشی از راهبرد گسترده‌تر ایران برای تبدیل‌شدن به مرکز مبادلات انرژی منطقه باشد. بند «ت» ماده ۴۴ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت، هدف تبدیل ایران به هاب انرژی منطقه را با هدف‌گذاری سالانه ۴۰ میلیارد مترمکعب صادرات و ۲۰ میلیارد مترمکعب واردات گاز طبیعی مطرح کرده است.
ایران با برخورداری از موقعیت جغرافیایی میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان عمده انرژی، امکان توسعه تجارت مستقیم گاز، سوآپ و ترانزیت منطقه‌ای را دارد. ظرفیت‌های صادراتی و قراردادی مطرح‌شده برای عراق، ترکیه و پاکستان نیز نشان می‌دهد که توسعه واردات و تکمیل مسیرهای انتقال می‌تواند با برنامه‌های صادراتی کشور ارتباط پیدا کند؛ البته هرگونه توسعه صادرات باید با لحاظ تعهدات داخلی و اولویت تأمین پایدار مصرف‌کنندگان ایرانی انجام شود.
در مجموع، احیای واردات گاز از ترکمنستان می‌تواند بخشی از فشار ناشی از ناترازی را کاهش دهد، اما موفقیت آن به سرعت مذاکرات، قیمت رقابتی، تسویه مطمئن مالی و مدیریت هم‌زمان مصرف وابسته است. ترکیب واردات هدفمند، بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده، توسعه زیرساخت‌ها و اجرای برنامه‌های بهینه‌سازی مصرف، می‌تواند زمینه تأمین پایدارتر انرژی و کاهش آسیب‌پذیری شبکه گاز کشور را فراهم کند.
