سایت خبری تحلیلی کسب و کار استارت آپ | کارآفرینی | دانش بنیان | اقتصاد
شایلی قرائی
به گزارش کسب و کار نیوز ، همزمان، برآورد بازار فروشگاههای اینستاگرامی نیز از بازاری حدود ۸۸.۸ همت حکایت دارد؛ رقمی که نشان میدهد تجارت اجتماعی دیگر یک کانال حاشیهای برای فروش نیست و در برخی گروههای کالایی حتی از پلتفرمهای رسمی تجارت الکترونیک جلو زده است. این گزارش با هدف اندازهگیری ابعاد بازار خردهفروشی آنلاین و بررسی تجارت اجتماعی در کشور توسط انجمن تجارت الکترونیک منتشر شده است.
این گزارش بازه زمانی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ را پوشش میدهد و تلاش کرده است برخلاف بسیاری از آمارهای پراکنده این حوزه، اندازه بازار را بر مبنای مجموعهای از دادههای مختلف محاسبه و روند آن را در طول زمان بررسی کند. به همین دلیل، گزارش صرفاً به حجم فروش کسبوکارهای آنلاین محدود نمیشود و ابتدا تلاش میکند اندازه کل بازار خردهفروشی کشور را محاسبه کند تا بتوان سهم تجارت الکترونیک از این بازار را به دست آورد.
در بخش خردهفروشی آنلاین، دادههای شرکتهای فعال در این حوزه در کنار اطلاعات مربوط به هزینهکرد خانوار، شرکتها، اصناف، تعاونیها و دولت قرار گرفته است. در این محاسبات، کالاهای تندمصرف مانند خوراکیها و همچنین خدماتی مانند مسکن، حملونقل و ارتباطات لحاظ نشدهاند تا صورت و مخرج محاسبه سهم بازار با یکدیگر همخوان باشند.
نتیجه این محاسبات نشان میدهد کل هزینهکرد خردهفروشی کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۶۴۸.۶ همت بوده است؛ رقمی که مبنای محاسبه سهم خردهفروشی آنلاین قرار گرفته است.
اما شاید دو بخش گزارش برای بازار و فعالان تجارت الکترونیک اهمیت بیشتری داشته باشد: نخست، تصویری که از خردهفروشی برخط رسمی ارائه میشود و دوم، اندازه بازاری که در شبکههای اجتماعی، بهویژه اینستاگرام، شکل گرفته است.
بر اساس دادههای گزارش، فروش اسمی پلتفرمهای خردهفروشی آنلاین مورد بررسی در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۸۹ همت رسیده است. در این بخش، گزارش میان دو حالت «با احتساب طلا» و «بدون احتساب طلا» تفاوت قائل شده است؛ چرا که خرید طلا و مسکوکات در بسیاری از گزارشهای بینالمللی به عنوان خردهفروشی متعارف پلتفرمها محاسبه نمیشود.
اهمیت این عدد زمانی مشخص میشود که آن را در کنار اندازه کل بازار خردهفروشی کشور قرار دهیم. گزارش نشان میدهد سهم خردهفروشی آنلاین از کل خردهفروشی در سال ۱۴۰۳، با احتساب طلا، ۴.۸ درصد بوده است. اگر طلا از محاسبات کنار گذاشته شود، این سهم به ۵.۶ درصد میرسد. این نسبت در سال ۱۳۹۷ بهترتیب ۱.۷ و ۲.۳ درصد بوده است؛ بنابراین طی این دوره، سهم تجارت آنلاین از بازار خردهفروشی به شکل محسوسی افزایش یافته است.
در سال ۱۴۰۲ رشد حقیقی فروش پلتفرمهای مورد بررسی ۱۸ درصد بوده و این نرخ در سال ۱۴۰۳ به ۳۲ درصد رسیده است. در نتیجه، اگرچه بازار آنلاین هنوز بخش کوچکتری از خردهفروشی کشور را تشکیل میدهد، اما سرعت رشد آن همچنان قابل توجه است.
البته در تحلیل این اعداد باید یک نکته مهم را در نظر گرفت. گزارش، خردهفروشی آنلاین را بر اساس دادههای پلتفرمهای مورد بررسی محاسبه کرده است و همه شکلهای فروش آنلاین لزوماً در این عدد منعکس نمیشوند. در واقع، یکی از نقاط مهم گزارش همین تفکیک میان پلتفرمهای رسمی و سایر کانالهای فروش آنلاین است؛ کانالهایی که بخش مهمی از آنها در شبکههای اجتماعی فعالیت میکنند.
از این منظر، بازار ۱۴۰۳ را نمیتوان صرفاً با فروشگاهها و پلتفرمهای رسمی توصیف کرد. بخشی از تقاضا به فضایی منتقل شده که مرز میان شبکه اجتماعی، تبلیغات، ارتباط با مشتری و فروش در آن بسیار کمرنگ است: تجارت اجتماعی.
دومین بخش مهم گزارش به اندازهگیری بازار تجارت اجتماعی اختصاص دارد و تمرکز اصلی آن روی اینستاگرام است. پژوهشگران ابتدا جامعهای حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه فعال اینستاگرامی را شناسایی کردهاند و اطلاعات قابل مشاهده این فروشگاهها را در بازه ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ بررسی کردهاند. پس از آن نیز با استفاده از نمونهگیری طبقهبندیشده و انجام پیمایش از صاحبان کسبوکارها، تلاش شده اندازه بازار این فروشگاهها تخمین زده شود. حاصل این بررسی، عددی است که احتمالاً یکی از مهمترین اعداد گزارش امسال خواهد بود: میانگین ۸۸.۸ همت.
این عدد، برآورد میانگین ارزش حقیقی بازار تجارت اجتماعی در اینستاگرام در سال ۱۴۰۳ است. دامنه برآورد گزارش از حدود ۷۶.۶ تا ۱۰۰.۹ همت متغیر است و برای مقایسه با سایر بازارها، میانگین کف و سقف به عنوان برآورد میانی، یعنی ۸۸.۸ همت، در نظر گرفته شده است. بنابراین اگر در برخی روایتها از «بازار ۸۸ همتی» یا بهصورت گرد شده از «بازار ۸۹ همتی» صحبت شود، منظور همین برآورد میانی است.
اهمیت این عدد زمانی بیشتر میشود که آن را با فروش حقیقی پلتفرمهای رسمی مقایسه کنیم. بر اساس گزارش، فروش حقیقی پلتفرمهای عضو انجمن با احتساب طلا در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۹.۵ همت بوده و برآورد تجارت اجتماعی نیز به ۸۸.۸ همت رسیده است. به عبارت دیگر، از منظر ارزش فروش حقیقی، دو بازار در سال ۱۴۰۳ تقریباً در یک اندازه قرار گرفتهاند.
این مقایسه، یک پیام مهم برای بازار دارد: تجارت اجتماعی را نمیتوان صرفاً بخشی فرعی یا غیررسمی از تجارت الکترونیک دانست. این بازار اکنون از نظر حجم فروش به اندازهای رسیده که با مجموعه پلتفرمهای بزرگ تجارت الکترونیک قابل مقایسه است.
روند تاریخی نیز جالب توجه است. برآورد تجارت اجتماعی از حدود ۹.۱ همت در سال ۱۳۹۷ به ۱۵.۲ همت در ۱۳۹۸، ۲۹ همت در ۱۳۹۹ و ۴۵.۳ همت در ۱۴۰۰ رسیده است. در سال ۱۴۰۱ این عدد به ۵۲.۴ همت افزایش پیدا کرده و در سال ۱۴۰۲ به ۷۷.۲ همت رسیده است. در نهایت، سال ۱۴۰۳ با رشد ۱۵ درصدی، بازار به برآورد ۸۸.۸ همت رسیده است.
نکته مهم اینجاست که رشد تجارت اجتماعی در سال ۱۴۰۳ نسبت به سالهای قبل کندتر شده، اما بازار همچنان در مسیر صعودی قرار داشته است. گزارش افزایش شدید بازار در سال ۱۴۰۲ را نشانه بازگشت بخشی از فروشندگان و خریداران به استفاده تجاری از این پلتفرم پس از شوک سال ۱۴۰۱ میداند؛ روندی که در سال ۱۴۰۳ نیز ادامه پیدا کرده است.
یکی از نکات قابل توجه گزارش این است که نباید این دو بازار را الزاماً رقیب مستقیم یکدیگر دانست. دادههای پیمایش نشان میدهد حدود ۵۷ درصد از کسبوکارهای اینستاگرامی در کنار فعالیت در اینستاگرام، فروشگاه یا محل فعالیت حضوری نیز دارند. در مقابل، حدود ۴۳ درصد عمدتاً فقط در فضای آنلاین فعالیت میکنند.
این موضوع نشان میدهد اینستاگرام برای بسیاری از کسبوکارها یک کانال مکمل است؛ کانالی برای معرفی محصول، ارتباط با مشتری، دریافت سفارش و ایجاد تقاضا که میتواند در کنار فروش حضوری یا سایر کانالهای دیجیتال مورد استفاده قرار گیرد.
از سوی دیگر، همین تفاوت مدل کسبوکار باعث شده ساختار این دو بازار با یکدیگر متفاوت باشد. پلتفرمهای رسمی بیشتر بر مقیاس، تنوع کالا، مقایسه قیمت، لجستیک و فرآیند استاندارد خرید تکیه دارند؛ در حالی که تجارت اجتماعی بیشتر بر کشف محصول، تصویر، اعتماد، ارتباط مستقیم و سلیقه فردی متکی است.
به همین دلیل، عدد ۸۸.۸ همت را نباید صرفاً به عنوان یک «فروش آنلاین دیگر» در کنار فروش پلتفرمها قرار داد. این عدد نشاندهنده شکل متفاوتی از تجارت دیجیتال است که در آن شبکه اجتماعی، ویترین فروشگاه و کانال ارتباطی کسبوکار همزمان عمل میکنند.
گزارش تجارت الکترونیک ایران ۱۴۰۳ در نهایت تصویری دوگانه از بازار آنلاین کشور ارائه میکند. از یک طرف، خردهفروشی آنلاین رسمی در حال گسترش است و سهم آن از کل خردهفروشی کشور، بدون احتساب طلا، به ۵.۶ درصد رسیده است؛ سهمی که نسبت به ۲.۳ درصد سال ۱۳۹۷ بیش از دو برابر شده است.
از طرف دیگر، بازاری تقریباً هماندازه در شبکههای اجتماعی شکل گرفته است؛ بازاری که برآورد میانی آن در سال ۱۴۰۳ به ۸۸.۸ همت رسیده و بخشهایی مانند مد و پوشاک در آن نقشی بسیار پررنگ دارند.
بنابراین اگر قرار باشد تصویری از تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۳ ترسیم کنیم، دیگر نمیتوان آن را صرفاً با نام چند پلتفرم بزرگ توضیح داد. بخشی از اقتصاد آنلاین کشور در پلتفرمهای رسمی و ساختاریافته شکل میگیرد و بخش قابل توجه دیگری در شبکههای اجتماعی و در تعامل مستقیم میان فروشنده و مشتری جریان دارد.
شاید مهمترین پیام گزارش همین باشد: بازار تجارت الکترونیک ایران بزرگتر از چیزی است که فقط از روی فروش پلتفرمهای رسمی دیده میشود. عدد ۸۸.۸ همتی تجارت اجتماعی در کنار سهم ۵.۶ درصدی خردهفروشی آنلاین نشان میدهد که مسیر دیجیتالی شدن خرید در ایران یک مسیر واحد ندارد؛ بلکه همزمان در حال شکلگیری در فروشگاههای آنلاین، بازارگاهها و شبکههای اجتماعی است.
آثار محدودیت اینترنت بر توسعه تجارت
کیوان نقره کار، کارشناس فناوری
تجارت الکترونیک در تمامی کشورهای پیشرفته حرف اول را می زند. توسعه تجارت از طریق اینترنت موجب افزایش رشد اقتصادی شده است. توجه به حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات از سوی دولتها باعث رشد یک کشور میشود و یکی از شاخصهای توسعه یافتگی در دنیا بین کشورها بحث بهرهگیری از فرصتهای فضای مجازی و مباحث مربوط به حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات است.
در کشور ما آسیبهای ناشی از اختلال اینترنت به کسب وکارهای اینترنتی و فروش آنلاین آسیب زده است. مشاغلی هستند که مستقیما از طریق اینترنت ارتزاق میکنند؛ یعنی یا محصول و خدمت آنها در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات ارائه میشود یا کسبوکارشان کاملا مبتنی بر اینترنت است.
برای مثال بسیاری از زنان خانهدار از طریق شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام فعالیت اقتصادی دارند و حتی برخی از آنها سرپرست خانوار هستند یا از این فضا به عنوان شغل دوم استفاده میکنند. همچنین مشاغلی مانند خدمات امنیت فضای مجازی نیز کاملا مبتنی بر اینترنت هستند.
صاحبان کسبوکار، مدیران و کارآفرینانی که در حوزههای مختلف فعالیت میکنند نیز با محدودیت مکرر اینترنت دچار سردرگمی میشوند. امروز بخش زیادی از برنامهریزیهای کاری، تبلیغات، بازاریابی، ارتباط با مشتریان، اتوماسیون داخلی و حتی مباحث مالی شرکتها مبتنی بر اینترنت است.
در چنین شرایطی، اختلال اینترنت میتواند ساختار داخلی و بیرونی یک سازمان را با مشکل مواجه کند؛ به این معنا که هم ارتباطات درونسازمانی با کارکنان و تامینکنندگان دچار اختلال میشود و هم ارتباطات بیرونی با مشتریان آسیب میبیند. این مسئله تنها محدود به شرکتهای فناوریمحور نیست و حتی کارخانهها و سازمانهای سنتی که برای توسعه کسبوکار خود از اینترنت استفاده میکنند نیز با آسیب مواجه میشوند.
در شرایط خاص و حساس، نظیر وضعیت جنگی، طبیعی است که برخی اقدامات نظارتی یا کنترلی در فضای مجازی مدنظر قرار گیرد. اما مسألهی مهم آن است که چگونه میتوان از این ظرفیت عظیم دیجیتال، بهرهبرداری بهینه کرد؛ بیآنکه آسیب جدی به کسبوکارها و خدمات حیاتی وارد شود.
امروز با نوعی از نبرد روبهرو هستیم که ماهیتی نرم، فناورانه و رسانهای دارد. جنگی که در آن نه تنها سامانهها مورد حمله قرار میگیرند، بلکه افکار عمومی نیز هدف قرار میگیرد؛ از طریق انتشار اخبار جعلی، روایتسازیهای انحرافی و ایجاد تشویش در اذهان. در چنین شرایطی، بسیاری از کشورها تلاش میکنند تا به نحوی فضای مجازی را برای خود مدیریت یا حتی محدود کنند. با این حال، تجربه نشان میدهد که محدودسازی افراطی ممکن است آثار سوء بیشتری داشته باشد.
