سایت خبری تحلیلی کسب و کار استارت آپ | کارآفرینی | دانش بنیان | اقتصاد
سیدمحمد مقیمی این اثر را حاصل مستندسازی تجربیات سهساله مدیریتی وی در دانشگاه تهران عنوان کرد و افزود: «پس از پایان دوره مسئولیت، تلاش کردم تجربههای اجرایی و مدیریتی خود را در قالب مدیریت دانش مستند کرده و در اختیار جامعه علمی قرار دهم.» وی شعار دوره مدیریت خود را «جهاد علمی برای تحقق دانشگاه کارآفرین با رویکرد مسئولیت اجتماعی» عنوان کرد و افزود این مجموعه در راستای عملیاتیسازی همین رویکرد تدوین شده است.
این مجموعه ۱۰ جلدی موضوعات متنوعی از جمله نقش دانشگاه در تمدنسازی، مأموریتهای آموزشی و پژوهشی، اقتصاد آموزش عالی و تأمین مالی دانشگاه، رهبری آکادمیک، تعاملات بینالمللی، امور دانشجویی و مسئولیت اجتماعی را پوشش میدهد. به گفته رئیس پیشین دانشگاه تهران، این اثر فراتر از مرور ادبیات نظری، تجربیات دانشگاههای موفق جهان را واکاوی کرده و اقدامات عملی دانشگاه تهران را بهعنوان نمونه عینی و بومی ارائه میدهد.
مقیمی با اشاره به چالشهای تدوین این مجموعه تأکید کرد: «تلاش شده است اثر از هرگونه سوگیری سیاسی دور باشد و نگاه علمی و اجرایی بر آن حاکم شود.» وی خاطرنشان ساخت که دانشگاه تهران با چالشهایی، چون استقلال نهادی و تأمین منابع مالی مواجه بوده و این کتاب میکوشد پاسخها و راهکارهایی در این زمینه ارائه دهد.
در این مراسم همچنین جمعی از اساتید برجسته علمی و مدیریتی کشور با تأکید بر ضرورت تحول در آموزش عالی، به تبیین نقش دانشگاه در تراز تمدنسازی و حل مسائل جامعه پرداختند. در همین راستا، دکتر محمدرضا مخبر دزفولی با تأکید بر اینکه «جامعه پیشرو باید دانشمندان خود را در مرکز تحولات قرار دهد»، دستاوردهای علمی و دفاعی کشور را مرهون ظرفیت دانشگاهها دانست و خواستار حمایت ساختاری از این نهاد شد.
همچنین دکتر محمدعلی زلفیگل مکتوبسازی تجارب را «خیر ماندگار» و فرصتی برای انتقال دانش بدون تکرار آزمون و خطا خواند. دکتر مجتبی امیری نیز تدوین این مجموعه را برآمده از یک منظومه فکری دقیق دانست که هدف آن پیوند میان نظام اندیشه، سیاستگذاری و اجرای موفق در دانشگاه است.
دکتر باقر ساروخانی با تأکید بر حضور دانشگاه در متن جامعه، رسالت اصلی آن را تربیت انسانهای مسئول و متعهد در کنار انتقال دانش برشمرد. رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها حجتالاسلام دکتر مصطفی رستمی نیز ضمن ستودن نگاه جامعنگر به مأموریتهای دانشگاه، پیوند کارآفرینی با ریسکپذیری و اخلاق را راهکار اصلی برونرفت از چالشها عنوان کرد.
دکتر علی اکبر صالحی رئیس بنیاد ایران شناسی، در این مراسم با بیان اینکه برای ارزیابی دانشگاه باید نگاهی منصفانه و واقعبینانه داشت، اظهار کرد: «در کنار نقدها، لازم است دستاوردهای آموزش عالی کشور نیز دیده شود و قضاوتها بر پایه واقعیتهای عینی باشد».
دکتر طاهر روشندل نیز با اشاره به تغییر مسیر توسعه از تکیه بر منابع به سمت «نوآوری»، نقش دانشگاه کارآفرین را در تعامل مستقیم با صنعت و تجاریسازی دانش حیاتی دانست. همچنین دکتر غلامعلی افروز و دکتر علیاکبر صبوری، بر ضرورت تفکیک مأموریتهای آموزشی و پژوهشی و لزوم برخورداری دانشگاه از استقلال فکری برای تحقق «توانستن و خواستن» تأکید کردند.
دانشگاه کارآفرین؛ از مدیریت روزمره تا حکمرانی توسعهساز
مجموعه دهجلدی «حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه؛ از نظریه تا عمل» به قلم دکتر سیدمحمد مقیمی، رئیس پیشین دانشگاه تهران، به دست طبع سپرده شد و طی مراسمی با حضور جمعی از مدیران، استادان و فعالان حوزه آموزش عالی، در دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران رونمایی شد؛ مجموعهای که میکوشد نسبت میان دانشگاه، جامعه و توسعه را از منظری تازه بررسی کند و تجربه مدیریت دانشگاه تهران را به دانشی قابل گفتوگو، نقد و استفاده برای آینده آموزش عالی ایران تبدیل سازد.
این مجموعه را نمیتوان صرفاً اثری درباره اداره یک نهاد آموزشی دانست. عنوان کتاب از همان ابتدا بر یک جابهجایی مفهومی تأکید میکند: حرکت از «مدیریت دانشگاه» به سمت «حکمرانی دانشگاه». در مدیریت، معمولاً سخن از برنامهریزی، سازماندهی، کنترل منابع و اجرای تصمیمهاست؛ اما حکمرانی، دامنهای گستردهتر دارد و دانشگاه را در جایگاه یک اکوسیستم پیچیده قرار میدهد؛ اکوسیستمی که در آن استادان، دانشجویان، کارکنان، مدیران، صنعت، دولت، جامعه محلی و نهادهای بینالمللی، هر یک بخشی از فرآیند تصمیمسازی و اثرگذاری را بر عهده دارند.
از این منظر، دانشگاه دیگر جزیرهای جدا از جامعه نیست که صرفاً وظیفه تولید مقاله یا تربیت نیروی متخصص را دنبال کند. دانشگاه در الگوی حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه، نهادی اثرگذار در اقتصاد، فرهنگ، سیاستگذاری عمومی و حل مسائل اجتماعی است. بنابراین، موفقیت آن تنها با تعداد دانشجویان، اعضای هیئت علمی یا مقالات علمی سنجیده نمیشود؛ بلکه میزان اثرگذاری دانشگاه بر توسعه ملی، توان آن در خلق نوآوری، ارتباطش با صنعت و جامعه و قدرت آن در تربیت انسانهای مسئلهحلکن نیز اهمیت پیدا میکند.
از تجربه اجرایی تا دانش مدیریتی
یکی از ویژگیهای مهم این مجموعه، پیوند میان نظریه و تجربه است. دکتر مقیمی تلاش کرده است مباحث مرتبط با دانشگاه کارآفرین را در خلأ نظری مطرح نکند، بلکه آنها را با تجربه اجرایی مدیریت دانشگاه تهران پیوند بزند. از همین رو، این مجموعه برای مدیران دانشگاهی و سیاستگذاران آموزش عالی، تنها یک متن نظری نیست؛ بلکه میتواند نوعی مطالعه موردی ملی درباره چالشها و فرصتهای حکمرانی در بزرگترین دانشگاه کشور تلقی شود.
دانشگاه تهران، به دلیل جایگاه تاریخی، علمی و اجتماعی خود، با مسائل متنوعی روبهروست؛ از مدیریت سرمایه انسانی و تأمین مالی گرفته تا ارتباط با صنعت، بینالمللیسازی، توسعه فناوری و پاسخگویی به نیازهای جامعه. تبدیل چنین تجربهای به مجموعهای منسجم و چندجلدی، اهمیت آن را دوچندان میکند؛ زیرا تجربه مدیریتی، اگر ثبت و تحلیل نشود، با پایان یافتن دوره مسئولیت مدیران از میان میرود. کتاب میتواند این تجربه را به موضوعی برای آموزش، نقد و ارزیابی تبدیل کند.
بر همین اساس، «حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه؛ از نظریه تا عمل» را میتوان تلاشی برای مستندسازی یک دوره مدیریتی و در عین حال، ارائه چارچوبی برای اندیشیدن به آینده دانشگاه ایرانی دانست. ارزش این تلاش زمانی بیشتر روشن میشود که بدانیم آموزش عالی در ایران و جهان، با تغییرات اساسی روبهروست؛ تغییراتی که دیگر با الگوهای سنتی اداره دانشگاه پاسخ داده نمیشوند.
سرمایه انسانی، قلب دانشگاه
در مباحث مطرحشده در این مجموعه، سرمایه انسانی جایگاهی محوری دارد. دانشگاه پیش از آنکه ساختمان، آزمایشگاه یا سامانه اداری باشد، جامعهای متشکل از انسانهای دانشآفرین است. اعضای هیئت علمی، دانشجویان و کارکنان، مهمترین دارایی هر دانشگاه محسوب میشوند و کیفیت عملکرد دانشگاه مستقیماً به میزان مشارکت، انگیزه و احساس تعلق آنان وابسته است.
حکمرانی دانشگاهی، در این معنا، تنها صدور بخشنامه و تقسیم منابع نیست؛ بلکه ایجاد زمینهای برای مشارکت واقعی ذینفعان است. اگر استادان و دانشجویان خود را در فرآیندهای تصمیمگیری بیتأثیر ببینند، حتی دقیقترین برنامهها نیز با دشواری اجرا خواهند شد. دانشگاه کارآفرین نیازمند محیطی است که در آن ایدههای تازه امکان طرح شدن داشته باشند، شکستهای علمی و نوآورانه صرفاً به عنوان ناکامی تلقی نشوند و افراد بتوانند در فرآیند حل مسائل دانشگاه و جامعه نقش ایفا کنند.
از سوی دیگر، بحث استقلال نهادی دانشگاه نیز در همین چارچوب مطرح میشود. استقلال دانشگاه، به معنای بینیازی از جامعه یا دولت نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از ظرفیت تصمیمگیری علمی، تخصصی و مسئولانه است. دانشگاهی که از استقلال نهادی برخوردار باشد، بهتر میتواند مسیرهای نوآورانه را دنبال کند، آزادی آکادمیک را حفظ کند و در برابر مسائل پیچیده، پاسخهایی متکی بر دانش و پژوهش ارائه دهد.
دانشگاه و اقتصاد دانشبنیان
بخش مهم دیگری از رویکرد مجموعه، به نقش دانشگاه در توسعه اقتصاد دانشبنیان مربوط است. در جهان امروز، دانشگاهها تنها تولیدکننده دانش نیستند؛ بلکه باید بتوانند دانش تولیدشده را به فناوری، محصول، خدمت و راهحل تبدیل کنند. تجاریسازی پژوهشها، توسعه شرکتهای دانشبنیان، تقویت پارکهای علم و فناوری و برقراری ارتباط پایدار میان دانشگاه و صنعت، از جمله مسیرهایی است که میتواند فاصله میان دانش و ثروت را کاهش دهد.
البته تبدیل دانشگاه به نهادی کارآفرین، به معنای تقلیل علم به درآمد یا تجاریسازی شتابزده همه فعالیتهای علمی نیست. دانشگاه همچنان باید از علوم بنیادی، علوم انسانی و پژوهشهای نظری حمایت کند؛ چرا که بسیاری از دستاوردهای بزرگ علمی، در ابتدا کاربرد اقتصادی فوری و مشخصی ندارند. مسئله اصلی، ایجاد توازن میان مأموریتهای مختلف دانشگاه است: تولید دانش، تربیت نیروی انسانی، حل مسائل جامعه و کمک به توسعه اقتصادی.
از این زاویه، پایداری مالی دانشگاه نیز اهمیت پیدا میکند. کاهش منابع دولتی و افزایش هزینههای آموزش و پژوهش، دانشگاهها را ناگزیر کرده است به منابع درآمدی متنوع فکر کنند. مولدسازی داراییها، سرمایهگذاری اجتماعی و تقویت ارتباط با بخش خصوصی، میتواند بخشی از این نیاز را پاسخ دهد؛ اما این اقدامات باید در چارچوب شفافیت، پاسخگویی و صیانت از مأموریت علمی دانشگاه انجام شود. درآمدزایی، زمانی به توسعه دانشگاه کمک میکند که استقلال علمی و اعتماد عمومی را تضعیف نکند.
دانشگاهی برای جامعه و آینده
در مجموعه دکتر مقیمی، نقش دانشگاه به حوزه اقتصاد محدود نمیشود. دانشگاه کارآفرین باید در قبال جامعه مسئول باشد و نسبت به مسائل فرهنگی، اجتماعی و محیطزیستی واکنش نشان دهد. ایدههایی مانند دانشگاه سبز، کارآفرینی اجتماعی، هویتسازی فرهنگی و اخلاق آکادمیک، بیانگر همین نگاه فرابخشی هستند.
دانشگاه سبز، تنها دانشگاهی نیست که مصرف انرژی خود را کاهش میدهد یا فضای سبز بیشتری ایجاد میکند؛ بلکه نهادی است که توسعه پایدار را در آموزش، پژوهش، مدیریت و رفتار سازمانی خود جاری میسازد. همچنین کارآفرینی اجتماعی، دانشگاه را به سمت حل مسئلههایی هدایت میکند که شاید بازار به تنهایی انگیزه کافی برای پرداختن به آنها نداشته باشد، اما برای جامعه اهمیت اساسی دارند.
در این چارچوب، اخلاق آکادمیک نیز به یک مؤلفه بنیادین تبدیل میشود. دانشگاهی که درباره توسعه، نوآوری و کارآفرینی سخن میگوید، باید در درون خود نیز به صداقت علمی، عدالت، شفافیت و مسئولیتپذیری پایبند باشد. اعتماد جامعه به دانشگاه، سرمایهای است که به آسانی به دست نمیآید و با رفتارهای غیرشفاف یا بیتوجهی به اصول علمی آسیب میبیند.
ضرورت بینالمللیسازی
تحول در آموزش عالی بدون توجه به عرصه بینالمللی امکانپذیر نیست. مجموعه «حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه» بر ضرورت جذب دانشجویان خارجی، گسترش همکاریهای علمی بینالمللی و ارتقای جایگاه دانشگاهها در رتبهبندیهای جهانی تأکید دارد. دانشگاهی که خود را از جریانهای علمی جهان جدا کند، به تدریج از تحولات دانش و فناوری عقب خواهد ماند.
بینالمللیسازی البته نباید به حضور نمادین در رتبهبندیها محدود شود. همکاری واقعی علمی، اجرای پروژههای مشترک، تبادل استاد و دانشجو، انتشار پژوهشهای اثرگذار و مشارکت در حل مسائل جهانی، از عناصر اصلی این فرآیند است. دانشگاه ایرانی برای آنکه در شبکه جهانی علم نقشآفرین باشد، باید همزمان ظرفیتهای بومی خود را تقویت و زبان گفتوگوی علمی بینالمللی را دنبال کند.
در این میان، دانشگاه تهران میتواند نقش محوری داشته باشد. این دانشگاه به دلیل سابقه و ظرفیتهای علمی خود، امکان آن را دارد که میان تجربه ایرانی و ادبیات جهانی آموزش عالی پیوند برقرار کند. مجموعه منتشرشده نیز در همین مسیر، تلاش میکند چارچوبی برای تبیین دانشگاه آینده ارائه دهد؛ دانشگاهی که هم ریشه در نیازهای کشور دارد و هم از تحولات جهانی غافل نیست.
روایت مؤلف از مسئولیت دانشگاهی
دکتر سیدمحمد مقیمی در مراسم رونمایی، انگیزه خود از فعالیتهای مدیریتی را خدمت به جامعه علمی کشور دانست و گفت: «همواره تلاش کردهام خادم خوبی برای دانشمندان باشم، زیرا معتقدم خدمت به اهل علم، هم خیر دنیا را در پی دارد و…» این سخن، صرفاً یک عبارت تشریفاتی در مراسم رونمایی نیست؛ بلکه میتوان آن را کلید فهم نگاه مؤلف به مدیریت دانشگاهی دانست.
در این نگاه، مدیریت دانشگاه پیش از آنکه جایگاه قدرت باشد، مسئولیتی برای فراهم کردن امکان رشد علم و دانشمند است. مدیر دانشگاه باید شرایطی ایجاد کند که استاد بتواند پژوهش کند، دانشجو امکان یادگیری و تجربهورزی داشته باشد و دانشگاه در برابر مسائل جامعه بیتفاوت نماند. چنین برداشتی از مدیریت، با مفهوم حکمرانی دانشگاهی نیز سازگار است؛ زیرا حکمرانی بر خدمت، مشارکت، پاسخگویی و ایجاد ظرفیت تأکید دارد.
مؤلف همچنین این مجموعه را روایتی برای گفتوگو، نقد و استمرار مسیر دانشگاه کارآفرین معرفی کرده است. این نکته اهمیت زیادی دارد؛ چرا که کتاب قرار نیست پایان بحث درباره دانشگاه کارآفرین باشد. برعکس، انتشار آن میتواند آغاز گفتوگویی جدیتر درباره این پرسش باشد که دانشگاه ایرانی در دهههای آینده چه مأموریتی دارد و با چه سازوکارهایی میتواند به نهادی اثرگذارتر تبدیل شود.
یک پاسخ ایرانی به یک پرسش جهانی
رونمایی از این مجموعه در دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، فرصتی برای بازخوانی یک پرسش بنیادین فراهم کرده است: دانشگاه چه نقشی در توسعه کشور دارد؟ پاسخ ارائهشده در این اثر، دانشگاه را نهادی چندلایه میداند؛ نهادی که باید آموزش دهد، دانش تولید کند، نوآوری بیافریند، به اقتصاد کمک کند، مسائل جامعه را بشناسد و در شکلدهی به آینده فرهنگی و تمدنی کشور مشارکت داشته باشد.
اهمیت مجموعه در این است که مفهوم دانشگاه کارآفرین را از سطح یک شعار مدیریتی فراتر میبرد و آن را در پیوند با حکمرانی، سرمایه انسانی، استقلال دانشگاه، اقتصاد دانشبنیان، مسئولیت اجتماعی و بینالمللیسازی بررسی میکند. این رویکرد جامع، میتواند به مدیران دانشگاهی کمک کند تا مسائل را جدا از یکدیگر نبینند. برای مثال، توسعه شرکتهای دانشبنیان بدون سرمایه انسانی توانمند، استقلال علمی بدون پاسخگویی اجتماعی و بینالمللیسازی بدون تقویت کیفیت آموزش و پژوهش، به نتیجه پایدار نخواهد رسید.
در نهایت، مجموعه دهجلدی «حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه؛ از نظریه تا عمل» را میتوان تلاشی برای ترسیم تصویری از دانشگاه آینده دانست؛ دانشگاهی نوآور، مستقل، مسئولیتپذیر و اثرگذار که در آن تجربه اجرایی به دانش مدیریتی تبدیل میشود و دانش نیز در خدمت توسعه قرار میگیرد. رونمایی این اثر در دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، تنها معرفی یک مجموعه کتاب نیست؛ بلکه اعلام حضور یک ایده در فضای آموزش عالی ایران است: اینکه دانشگاه برای ماندن در متن تحولات آینده، باید از اداره امور روزمره فراتر برود و به نهادی برای خلق ارزش، حل مسئله و ساختن آینده تبدیل شود
