شایلی قرائی
به گزارش کسب و کار نیوز ، امروز غذای حلال دیگر صرفاً یک الزام مذهبی یا متعلق به مسلمانان نیست، بلکه در بسیاری از بازارهای جهان بهعنوان شاخصی از رعایت ضوابط تولید، نظارت بر زنجیره تأمین و اطمینان از کیفیت محصول و البته رعایت اصول بهداشتی و طعم لذیذ مورد توجه قرار دارد.
بر اساس گزارش سالانه اقتصاد اسلامی جهانی (SGIE) در سال ۲۰۲۴-۲۰۲۵ که توسط مؤسسه دینار استاندارد منتشر شده، هزینهکرد مصرفکنندگان مسلمان جهان در بخش مواد غذایی و نوشیدنیهای حلال در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱.۴۳ تریلیون دلار رسیده است. پیشبینی این گزارش نشان میدهد ارزش مصرف این بازار تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۲ تریلیون دلار خواهد رسید. به این معنا که بازار غذای حلال در فاصله پنجساله با متوسط رشد سالانه ۶.۲ درصدی مواجه خواهد شد.
رقابت کشورها برای تصاحب بازار حلال
بررسی تجارت کشورهای اسلامی نشان میدهد بخش مهمی از ظرفیت این بازار هنوز از طریق واردات تأمین میشود. طبق گزارش ۲۰۲۴-۲۰۲۵، کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۹۳.۶ میلیارد دلار واردات محصولات غذایی مرتبط با حلال داشتهاند. پیشبینی میشود این رقم تا سال ۲۰۲۸ به ۴۴۲.۳ میلیارد دلار برسد؛ رشدی که نشاندهنده افزایش تقاضا و فرصت گسترده برای کشورهای صادرکننده مواد غذایی است.
در میان کشورهای اسلامی، عربستان سعودی، ترکیه، اندونزی، مالزی و امارات از مهمترین بازارهای وارداتی محسوب میشوند. در مقابل، برزیل، هند، روسیه، ترکیه و آمریکا در زمره تأمینکنندگان عمده محصولات غذایی برای این بازار قرار دارند. کشورهایی که به جز ترکیه هیچ کدام مسلمان نیستند! بنابراین، رقابت در صنعت حلال صرفاً میان کشورهای اسلامی نیست و قدرتهای بزرگ تولیدکننده مواد غذایی نیز برای حضور در این عرصه سرمایهگذاری کردهاند.
ایران؛ ظرفیت تولید بالا، سهم صادراتی پایین
ایران با توجه به برخورداری از ظرفیتهای کشاورزی، دامپروری، صنایع تبدیلی، تولید محصولات پروتئینی و موقعیت جغرافیایی مناسب، از قابلیت های قابل توجهی برای حضور در بازار جهانی غذای حلال برخوردار است. دسترسی به بازار کشورهای همسایه، به ویژه عراق، افغانستان، کشورهای حوزه خلیج فارس، روسیه و آسیای مرکزی، میتواند مزیت مهمی برای توسعه صادرات محصولات غذایی ایران باشد.
با این حال، فاصله میان ظرفیت تولید و عملکرد صادراتی کشور همچنان قابل توجه است. یکی از مشکلات اصلی در ارزیابی جایگاه ایران، نبود آمار جامع و به روز از ارزش صادرات اختصاصی محصولات دارای گواهی حلال است. در واقع، تمام محصولات غذایی صادراتی ایران را نمیتوان بهطور خودکار در آمار تجارت حلال قرار داد؛ زیرا برخورداری از گواهی معتبر و پذیرش آن در کشور مقصد اهمیت تعیین کنندهای دارد.
بر اساس اظهارات یکی از مسئولان سازمان ملی استاندارد ایران در سال ۲۰۲۵، محصولات غذایی ایران به حدود ۱۱۰ کشور جهان صادر میشوند و بازارهایی مانند مالزی، سنگاپور، کشورهای حوزه خلیج فارس و شمال آفریقا نیز از ظرفیتهای مهم صادراتی محصولات حلال ایران به شمار میروند. با این وجود، در این گزارش آماری از ارزش دلاری صادرات حلال به تفکیک کشورها ارائه نشده است.
از سوی دیگر، در سال ۲۰۲۰ یکی از مسئولان وزارت جهاد کشاورزی سهم ایران از گردش مالی بازار جهانی غذای حلال را کمتر از یک درصد اعلام کرده بود. البته این رقم مربوط به شش سال قبل است و نمیتوان آن را به عنوان سهم قطعی و فعلی ایران در بازار جهانی معرفی کرد. در اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز نایب رئیس اتاق بازرگانی ایران با اشاره به بازار یک تریلیون دلاری محصولات حلال در کشورهای همسایه، از حضور بسیار محدود ایران در این بازار انتقاد کرد. این اظهارات نشان دهنده فاصله میان ظرفیتهای کشور و جایگاه واقعی آن در تجارت بینالمللی حلال است.
چرایی عقب ماندن ایران از بازار جهانی غذای حلال
یکی از مهمترین موانع توسعه صادرات حلال ایران، ضعف در سیاستگذاری و نبود یک ساختار هماهنگ برای مدیریت این صنعت است. در شرایطی که کشورهایی مانند مالزی و اندونزی طی سالهای گذشته با ایجاد نهادهای تخصصی، تدوین استانداردهای بینالمللی و حمایت از برندهای صادراتی توانسته اند جایگاه خود را در این بازار تثبیت کنند، ایران هنوز با مشکلاتی در زمینه هماهنگی دستگاههای اجرایی، بازاریابی بینالمللی و پذیرش متقابل گواهیهای حلال مواجه است.
مسئله دیگر، رقابت پذیری محصولات ایرانی است. حضور در بازارهای بین المللی تنها با تولید محصول حلال امکان پذیر نیست؛ بلکه قیمت تمام شده، بسته بندی، کیفیت، ماندگاری، حمل و نقل و استمرار تأمین نیز در انتخاب تامین کنندگان و توزیع کنندگان این محصولات نقش دارند. تحریمهای اقتصادی، محدودیتهای نقل و انتقال پول و دشواریهای لجستیکی نیز هزینه حضور صادرکنندگان ایرانی در بازارهای هدف را افزایش داده است.
در مجموع، بازار غذای حلال با نزدیک شدن به مرز دو تریلیون دلار تا سال ۲۰۲۸، فرصت اقتصادی بزرگی برای کشورهای تولیدکننده مواد غذایی ایجاد کرده است. ایران نیز به دلیل برخورداری از منابع تولیدی، نیروی انسانی و دسترسی به بازارهای منطقه ای می تواند از این فرصت بهره ببرد؛ اما تحقق این هدف مستلزم عبور از نگاه صرفاً نظارتی به صنعت حلال و تبدیل آن به یک راهبرد جدی تجاری و صادراتی است.
ایران کجای بازار “غذای حلال” دنیاست؟
محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، با اشاره به ظرفیت چند هزار میلیارد دلاری بازار جهانی محصولات حلال، در گفتوگو با «کسب و کار» اظهار کرد: توسعه و گسترش تجارت محصولات حلال در بازارهای بینالمللی به مؤلفههای متعددی از جمله کیفیت تولید، شفافیت زنجیره تأمین، امکان رهگیری مواد اولیه، اعتبار نظامهای ارزیابی و انطباق با استانداردهای کشورهای مقصد بستگی دارد. با وجود برخورداری ایران از ظرفیتهای گسترده در این حوزه، جایگاه کشور در صنعت جهانی حلال متناسب با توانمندیهای موجود نیست.
وی با طرح این پرسش که چرا ایران با برخورداری از ظرفیتهای کم نظیر اقلیمی و کشاورزی، کمتر از یک درصد از بازار جهانی حلال را در اختیار دارد، افزود: بخشی از این عقب ماندگی به ضعف در زنجیره ارزش، نبود برند سازی مؤثر در سطح بینالمللی، محدودیتهای دیپلماسی تجاری و ناهماهنگی استانداردها بازمیگردد. حضور ماندگار در بازارهای جهانی مستلزم برخورداری از فناوریهای روز بسته بندی، شبکه های توزیع کارآمد و ارتباطات فعال اقتصادی با کشورهای هدف است.
سخنگوی سازمان غذا و دارو با بیان اینکه ایران در زمره تولید کنندگان بزرگ محصولات غذایی حلال قرار دارد، اما هنوز نتوانسته برند شناخته شدهای در سطح جهانی ایجاد کند، تصریح کرد: در حال حاضر نشان ملی حلال ایران به عنوان گواهی تأیید حلال بودن محصولات مورد استفاده قرار می گیرد، اما صرف برخورداری از این نشان برای تثبیت موقعیت در بازارهای خارجی کافی نیست. بخش عمده تولیدات غذایی کشور مطابق ضوابط شرعی تولید میشوند، با این حال همه محصولات الزاماً نشان رسمی حلال را دریافت نمیکنند و برخی کالاها نیز بدون استفاده از این نشان به بازارهای صادراتی راه پیدا میکنند. در حالی که برای توسعه تجارت بینالمللی، برخورداری از گواهی معتبر و مورد پذیرش کشورهای مقصد اهمیت ویژهای دارد.
هاشمی با اشاره به حضور پررنگ کشورهایی مانند چین در بازار محصولات غذایی حلال خاطرنشان کرد: قابل تأمل است که کشوری مانند چین توانسته در زمینه تولید و عرضه محصولات حلال جایگاه قابل توجهی به دست آورد، در حالی که بسیاری از کشورهای اسلامی از ظرفیتهای گسترده تری در این حوزه برخوردارند. این مسئله ضرورت بازنگری در سیاستهای صادراتی ایران را نشان میدهد. سازمان توسعه تجارت و وزارت جهاد کشاورزی باید با برنامه ریزی هدفمندتر و اختصاص منابع مالی بیشتر، زمینه حضور مؤثر تولیدکنندگان ایرانی در بازارهای جهانی را فراهم کنند.
وی در ادامه با تأکید بر اینکه تمامی فرآوردههای غذایی تولید شده در کشور از نظر ضوابط شرعی حلال هستند، گفت: با وجود این مزیت، ایران هنوز نتوانسته متناسب با توان تولیدی خود سهم قابل توجهی از تجارت جهانی این محصولات را به دست آورد. سیاستگذاران باید صنعت حلال را به عنوان یک فرصت اقتصادی و صادراتی جدی در نظر بگیرند و برای توسعه آن برنامه مشخصی داشته باشند. وی ادامه داد: ضمن اینکه بازار حلال محدود به مواد غذایی نیست و حوزههایی همچون دارو، گردشگری، محصولات آرایشی و بهداشتی و سایر کالاهای مصرفی را نیز شامل میشود. بنابراین، ارزش اقتصادی این صنعت بسیار فراتر از تجارت مواد غذایی است و میتواند به یکی از محورهای توسعه صادرات غیرنفتی کشور تبدیل شود.
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پایان، کمبود زیرساختهای مورد نیاز صنعت غذا و موانع موجود در مسیر صادرات را از دیگر چالشهای این بخش برشمرد و اظهار کرد: مشکلات مربوط به روابط بانکی، انتقال ارز و دریافت وجوه حاصل از صادرات، فعالیت تولیدکنندگان و صادرکنندگان را در بازارهای خارجی دشوار کرده است. تا زمانی که این موانع برطرف نشود و حمایت عملی از فعالان این صنعت صورت نگیرد، بهره برداری کامل از ظرفیتهای اقتصادی بازار حلال امکانپذیر نخواهد بود. از این رو، ضروری است دولت با اتخاذ سیاستهای حمایتی، تسهیل فرآیندهای تجاری و تقویت زیرساختهای صادراتی، زمینه حضور گسترده تر ایران در این بازار را فراهم کند.
سایت خبری تحلیلی کسب و کار استارت آپ | کارآفرینی | دانش بنیان | اقتصاد