سایت خبری تحلیلی کسب و کار استارت آپ | کارآفرینی | دانش بنیان | اقتصاد
شایلی قرائی
به گزارش کسب و کار نیوز ، گسترش ارزهای دیجیتال در ایران را نمی‌توان صرفاً یک موج سرمایه گذاری یا علاقه مندی به موضوعات یا سرمایه گذاری های جدید دانست؛ این پدیده به تدریج به نشانه‌ای از تغییر رفتار اقتصادی مردم در مواجه با نظام پولی و بانکی تبدیل شده است. در اقتصادی که با تورم های مزمن، کاهش ارزش پول ملی، محدودیت‌های نقل و انتقال بین‌المللی و دشواری دسترسی به شبکه بانکی جهانی روبه روست، رمزارزها برای بخشی از جامعه به راهی جایگزین برای نگهداری دارایی، انتقال پول و انجام مبادلات تبدیل شده‌اند.
بانکداری سنتی در ایران همچنان ستون اصلی گردش پول، پرداخت حقوق، تسهیلات، سپرده گذاری و مبادلات روزمره است، اما محدودیت های ساختاری آن در ارتباط با نظام مالی بین‌المللی، زمینه را برای استقبال از ابزارهای مالی جدید فراهم کرده است. در این میان، ارزهای دیجیتال با ویژگی‌هایی مانند انتقال برخط، فعالیت شبانه روزی، امکان نگهداری دارایی در کیف پول شخصی و عدم وابستگی مستقیم به شعب بانکی، توانسته اند بخشی از نیازهای پاسخ داده نشده کاربران را پوشش دهند.
آمارهای منتشرشده نیز از گسترش این بازار حکایت دارند. بر اساس برآورد نوبیتکس، بزرگ ترین صرافی رمزارز ایران، تعداد افرادی که در کشور به نوعی با دارایی‌های دیجیتال مواجه هستند، به حدود ۱۵ میلیون نفر می‌رسد. این پلتفرم در گزارش دوسالانه خود اعلام کرده است که تا پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۱۱.۵ میلیون کاربر داشته و میانگین سهم آن از بازار داخلی ۵۳.۵ درصد بوده است. البته باید توجه داشت که آمار کاربران یک صرافی یا برآورد فعالان صنعت، معادل تعداد سرمایه گذاران فعال یا دارندگان منحصربه فرد رمزارز در کل کشور نیست.
اما به هر حال این ارقام نشان می‌دهد ارزهای دیجیتال دیگر پدیده‌ای محدود به گروهی از فعالان فناوری یا معامله گران حرفه‌ای نیستند و به تدریج در رفتار مالی بخش گسترده تری از جامعه وارد شده است.
کوچ سرمایه‌ها به دنیای دیجیتال
یکی از مهم‌ترین دلایل استقبال از رمزارزها در ایران، تلاش برای حفظ ارزش دارایی در برابر کاهش قدرت خرید پول ملی است. در شرایطی که سپرده گذاری بانکی برای بسیاری از افراد جذابیت سابق را ندارد و بازدهی آن ممکن است از تورم عقب بماند، بخشی از سرمایه‌های خرد به سمت خرید بیت‌کوین، تتر و سایر رمزارزها حرکت کرده‌اند. به ویژه استیبل‌کوین‌هایی مانند تتر که ارزش آن ها به دلار آمریکا متصل است، برای برخی کاربران نقش جایگزینی برای نگهداری نقدینگی دلاری پیدا کرده‌اند.
گزارش رویترز در سوم فوریه ۲۰۲۶، با استناد به داده‌های شرکت‌های تحلیل بلاکچین، ارزش فعالیت‌های مرتبط با رمزارز در ایران طی سال ۲۰۲۵ را حدود ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. در همین گزارش، Chainalysis حجم دارایی‌های دریافت‌شده در کیف پول‌های مرتبط با ایران را ۷.۸ میلیارد دلار اعلام کرده که در مقایسه با ۷.۴ میلیارد دلار سال ۲۰۲۴ افزایش داشته است. تفاوت این ارقام به روش محاسبه و دامنه فعالیت‌های مورد بررسی شرکت‌ها بازمی‌گردد. این روند نشان می‌دهد رمزارزها در اقتصاد ایران صرفاً ابزار سفته بازی نیستند و بخشی از تقاضا برای آنها از نیازهای واقعی اقتصادی، از جمله حفظ ارزش دارایی و دسترسی به ابزارهای پرداخت جایگزین ناشی می‌شود و البته ارقام حاضر در این بازار ارقامی بسیار بالا و قابل تامل است.
دنیای رمز ارزها؛ فرصت یا تهدید برای نظام بانکی؟
تفاوت اصلی بانکداری سنتی و نظام مبتنی بر رمزارز در شیوه مدیریت، انتقال و نگهداری دارایی است. در نظام بانکی، سپرده‌ها و تراکنش‌ها تحت نظارت نهادهای مالی انجام می‌شوند و کاربران برای انتقال پول به زیرساخت بانکی و مقررات مربوط به آن وابسته‌اند. در مقابل، فناوری بلاکچین امکان انتقال مستقیم دارایی دیجیتال میان کیف پول‌ها را بدون نیاز به واسطه بانکی فراهم می‌کند. این ویژگی می‌تواند بخشی از انحصار سنتی بانک‌ها در ارائه خدمات مالی را به چالش بکشد. با این حال، رمزارزها هنوز جایگزین کامل بانکداری نیستند؛ زیرا برخلاف سپرده‌های بانکی، بسیاری از دارایی‌های دیجیتال از تضمین سپرده، ساز و کار جبران خسارت و حمایت های متعارف بانکی برخوردار نیستند. نوسانات شدید قیمت، سرقت دارایی، خطاهای انتقال و محدودیت دسترسی به صرافی‌های خارجی نیز از مخاطرات این بازار محسوب می‌شوند.
چالش نظام بانکی ایران در برابر اقتصاد دیجیتال
در کنار فرصت‌های ایجادشده، گسترش رمزارزها برای سیاست‌گذاران پولی و شبکه بانکی ایران پرسش‌های مهمی به همراه دارد. خروج بخشی از نقدینگی از سپرده‌های بانکی، دشواری نظارت بر گردش دارایی‌های دیجیتال، احتمال استفاده از این ابزارها برای فعالیت‌های غیرقانونی و کاهش شفافیت برخی مبادلات، از جمله نگرانی‌های مطرح در این حوزه است.
از سوی دیگر، نمی‌توان ظرفیت این فناوری را برای توسعه خدمات مالی، تسهیل تجارت خارجی و کاهش هزینه برخی مبادلات نادیده گرفت. گزارش Chainalysis نشان می‌دهد حجم ورودی به خدمات رمزارزی مرتبط با ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ نسبت به دوره مشابه سال قبل ۱۱.۸ درصد افزایش داشته است. این گزارش همچنین از تمرکز بالای فعالیت‌ها در صرافی‌های داخلی خبر می‌دهد؛ به‌طوری که یک صرافی ایرانی به تنهایی ۵۴.۲ درصد از ورودی‌های شناسایی شده به خدمات ایرانی را به خود اختصاص داده است.
در نهایت، تقابل ارزهای دیجیتال و بانکداری سنتی در ایران را نباید به معنای حذف قریب الوقوع بانک‌ها از اقتصاد دانست. آنچه در حال وقوع است، تغییر تدریجی الگوی نگهداری دارایی و استفاده از خدمات مالی است. نظام بانکی اگر نتواند خود را با تحولات فناوری، نیازهای نسل جدید و ضرورت ارائه خدمات مالی رقابتی هماهنگ کند، بخشی از مشتریان خود را به سمت ابزارهای جایگزین سوق خواهد داد.
آینده این رقابت به میزان توانایی بانک‌ها در نوآوری، شفافیت، افزایش اعتماد عمومی و اصلاح خدمات مالی وابسته است. در مقابل، بازار رمزارزها نیز برای تبدیل شدن به بخشی پایدار از اقتصاد کشور، به مقررات روشن، امنیت بیشتر و ساز و کارهای قابل اتکای حمایت از کاربران نیاز دارند.
استفاده از ارزهای دیجیتال در ایران تنها یک انتخاب تکنولوژیک جذاب نیست، بلکه در بسیاری از مواقع یک ضرورت اقتصادی مهم است. اگر به اخبار و گزارش‌های جهانی نگاه کنیم، می‌بینیم که استفاده از رمزارزها به عنوان یک ابزار قدرتمند برای دور زدن محدودیت‌های مالی سابقه ای طولانی دارد. برای مثال، گزارش‌ها نشان می‌دهند که نهادهای ایرانی حتی در قراردادهای صادراتی کلان خود، امکان پرداخت با رمزارزها را به عنوان راهکاری برای عبور از تحریم‌ها ارائه داده‌اند. همچنین در مواردی مانند دریافت هزینه عبور امن از تنگه هرمز، ارزهای دیجیتال به عنوان یک گزینه پرداخت بدون مرز و غیرقابل توقف مطرح شده‌اند.
بانکداری سنتی نفس‌های آخر را می‌کشد؟
سهیل نیکزاد، فعال حوزه ارزهای دیجیتال در گفتگو با “کسب و کار” به تقابل رمزارزها با بانکداری سنتی اشاره کرد و گفت: رمزارزها نباید با رویکرد تقابل با نظام بانکداری سنتی وارد اقتصاد ایران شوند. آینده این فناوری در حذف یا تضعیف بانک‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه در ایجاد تعامل سازنده با نظام مالی رسمی و تکمیل ظرفیت‌های آن معنا پیدا می‌کند. اگر قرار است رمزارزها در کشور به رسمیت شناخته شوند، باید فعالیت آن ها در چارچوبی شفاف، قانون‌مند و تحت نظارت مشخص قرار گیرد.
فعالان این حوزه نیز به‌جای دور زدن شبکه بانکی، انتقال پول از مسیرهای غیررسمی و فعالیت در فضای خارج از نظارت، باید به سمت همکاری با ساختار مالی داخلی حرکت کنند. رمزارز می‌تواند ابزاری برای تسهیل مبادلات، توسعه خدمات مالی و تقویت اقتصاد ملی باشد؛ اما تبدیل آن به رقیبی غیرشفاف و تقابل جو در برابر بانکداری سنتی، نه تنها به رشد این بازار کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند ثبات نظام پولی و مالی کشور را نیز با چالش مواجه سازد.
نیکزاد ادامه داد: گسترش رمزارزها را باید فراتر از ظهور یک ابزار تازه برای نقل و انتقال پول ارزیابی کرد؛ این تحول در واقع به چالش کشیدن ساختار سنتی بانکداری و نقش واسطه ای بانک‌ها در نظام مالی است. در الگوی متعارف، بانک‌ها کنترل بخش مهمی از فرایند نگهداری و جابه‌جایی دارایی‌های مالی را بر عهده دارند، اما فناوری بلاک چین با فراهم کردن امکان مبادلات مستقیم و کاهش وابستگی به واسطه‌های مالی، مناسبات اقتصادی را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. در چنین شرایطی، بانکداری سنتی ناگزیر است خود را با تحولات فناوری تطبیق دهد و درباره جایگاه آینده‌اش بازنگری کند. البته این تغییر الزاماً به معنای حذف بانک‌ها نیست، بلکه می‌تواند به بازتعریف وظایف آن ها و شکل گیری الگویی جدید از تعامل میان نظام بانکی و اقتصاد غیرمتمرکز منجر شود.
نیکزاد اظهار داشت: موضوع راه‌اندازی رمزارز ملی در مقاطع مختلف به‌عنوان راهکاری برای عبور از محدودیت‌های اقتصادی و کاهش فشار بحران‌های مالی کشور مطرح شد، اما به تدریج از اهداف اولیه خود فاصله گرفت و بیشتر به طرحی برای توزیع و مدیریت منابع میان نهادهای داخلی تبدیل شد. در حالی که رویکرد اصلی باید فراهم کردن زمینه حضور در بازار جهانی رمزارزها و بهره گیری از ظرفیت‌های فرامرزی این فناوری باشد. نباید تولید و توسعه رمزارز به انحصار یک سازمان یا نهاد مشخص درآید؛ بلکه باید با ایجاد فضای رقابتی و فراهم کردن امکان مشارکت بخش‌های مختلف، فرصت استفاده از مزایای اقتصادی این فناوری برای همگان فراهم شود.
